کارآگاهان در صحنه قتل دنبال چه سرنخ‌هایی می‌گردند؟

شاید شما هم بارها شنیده، خوانده و یا در فیلم‌ها دیده باشید که کارآگاهان پلیس همیشه در صحنه قتل حضور می‌یابند و با دقت زیاد به جمع آوری سرنخ‌ها و مدارک می‌گردند اما این کار چگونه و چرا انجام می‌شود؟

صحنه جرم قتل عمد، به محلی گفته می شود که یا فعل مادی قتل عمد در آنجا به وقوع پیوسته، یا جسد مقتول و آثار و دلایل جرم در آن محل کشف شده است(ناظم ومردانی،86:1396). محل کشف جسد در صحنه مربوط به قتل، صحنه جرم اولیه نامیده می شود(پلات،25:1386). محل هایی که ادله و مدارکی مبنی بر ارتباط آن با صحنه کشف جسد وجود داشته باشد، صحنه جرم ثانویه نامیده می شود(قربانی توتکابنی وقربانی،113:1393).

فرایند بررسی صحنه جرم قتل

صحنه قتل، اصلی ترین منبع حاوی اطلاعات، مدارک و شواهد ارزشمندی است که برای پی جویی جرایم به کار می آید. حفاظت، جستجو و ثبت نظام مند صحنه قتل، وظیفه مشترک بازپرس و ماموران بررسی صحنه جرم است تا اینکه کوچک ترین اثر موجود در صحنه قتل در طی روند جستجو و ثبت روشمند صحنه جرم از قلم نیفتد. دور اندیشی، هوشیاری و تجربه بازپرسان که قبل از همه وارد صحنه قتل می شوند، می تواند به حفاظت و ثبت مدرک جرم کمک کرده یا برعکس ناکارآمدی بررسی کنندگان صحنه قتل می تواند باعث از بین رفتن مدرک جرم شود(پلات،14:1386).

حسب ماده 130 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب1392، کارشناسان بررسی صحنه و تشخیص هویت و کارآگاهان نیروی انتظامی، دو عنصر مهمی هستند که حضور آنان در بررسی صحنه قتل الزامیست. مراد از ثبت و ضبط صحنه قتل، در حقیقت انجام مجموعه اقداماتی است که منجر به ارزیابی و بررسی صحنه قتل ، مستند سازی محل و صحنه قتل، تشخیص قتل از خودکشی در بررسی صحنه قتل ، تشریح صحنه، تعیین شیوه بررسی صحنه قتل ، جمع آوری دلایل و شواهد وقوع جرم، نمونه برداری از آثار بجامانده در صحنه و بازسازی اولیه صحنه قتل می شود(صدیق نژاد،350:1397).

در بررسی صحنه جرم (محل ارتکاب قتل) باید بازدید دقیق و همه جانبه ای از جسد و محل کشف آن انجام داد؛ زیرا این قسمت از تحقیقات راجع به مرگ های مشکوک از اهمیت ویژه ای برخوردار است که با مشاهده نحوه استقرار جسد، آثار درگیری، جزییات مربوط به چگونگی وقوع جنایت، آثار ضرب و جرح، کشف آلات و ادوات جرم و وضع فیزیکی محیط، فصول آغازین یک پرونده را تنظیم و نسبت به جمع آوری و آزمایش نمونه های مربوط اقدام می شود (گاردنر،1385).

نخستین وظایف پلیس در صحنه قتل

نخستین وظایف پلیس درصحنه جرم عبارت اند از:

1- اطلاع وقوع قتل به دادستان و بازپرس جنایی و انجام اقدامات قانونی: یکی از وظایف ضابطان دادگستری، کشف و تحقیق جرایم است. باید توجه داشت که جرایم، به دو دسته تقسیم می شوند: جرایم مشهود(موضوع ماده 45ق.آ.د.ک1392) و جرایم غیرمشهود. در جرایم مشهود، ضابطان دادگستری تمام اقدامات لازم را به منظور حفظ آلات، ادوات، آثار و علایم و دلایل جرم و جلوگیری از فرار یا مخفی شدن متهم یا تبانی را به عمل می آورند. آنان سپس تحقیقات مقدماتی را انجام داده و بلافاصله نتایج و مدارک به دست آمده را به اطلاع دادستان می رسانند. همچنین چنانچه شاهد یا مطلعی در صحنه وقوع جرم حضور داشته باشد، اسم، نشانی، شماره تلفن و سایر مشخصات وی را أخذ و در پرونده درج می کنند. ضابطان دادگستری در اجرای این ماده و ذیل ماده(46) این قانون، فقط در صورتی می توانند متهم را بازداشت کنند که قرائن و امارات قوی بر ارتکاب جرم مشهود وجود داشته باشد. اما در صورتی که وقوع قتل مشمول ماده45  قانون آیین دادرسی کیفری نبود و به عنوان جرم غیرمشهود تلقی شد، پلیس مکلف است مراتب وقوع قتل را به اطلاع مقام قضایی، اعم از دادستان یا با ارجاع امر به بازپرس جنایی، اطلاع رسانی کرده و ضمن کسب تکلیف، دستورات لازم را در برای ادامه تحقیقات از وی اخذ کند. این وظیفه براساس ماده 44 قانون آیین دادرسی کیفری برای کارآگاهان تکلیف شده است(ستوده گندشمین،130:1396).

2- اقدام اولیه برای یافتن و کشف متوفی(جسد): پلیس پس از اینکه از وقوع قتل اطلاع پیدا کرد و مراتب را برای کسب تکلیف به بازپرس جنایی اعلام داشت، مهم ترین وظیفه اش اقدام برای شناسایی محل وقوع قتل یا محل حضور یا اختفای جسد است. این اقدام بایستی با ظرافت تمام انجام تا فرآیند پی جویی طراحی شود(بیابانی،18:1390).

3- کشف جسد و آغاز بررسی های مقدماتی: بعد از کشف جسد و مشاهده عینی آن، بررسی های مقدماتی برای پی جویی پرونده جنایت شروع می شود. کارآگاهان و کارشناسان بررسی صحنه جرم و تشخیص هویت هنگام ورود به صحنه می بایست مسائلی را مدنظر قرار دهند و تمام تلاش خود را برای پاسخ گویی به آن پرسش ها متمرکز سازند (ستوده گندشمین،131:1396).

برای مثال، شخصی را در یک خیابان با ضربات چاقو مجروح می کنند(محل جنایت)، سپس او را برای انتقال به بیمارستان سوار خودرو می کنند که در میان راه، مجروح را بر اثر شدت جراحت وارده در مکانی خاص رها کرده و از صحنه متواری می شوند و مجروح در همان مکان خاص براثر شدت جراحت وارده فوت می کند(محل مرگ)؛ سپس به واسطه عذاب وجدان، ضارب به محل رهاسازی مراجعه می کند و می بیند که مجروح، فوت کرده است، پس قاتل، جسد را حمل و در بیابانی دفن می کند یا به صورت باز، رهاسازی می کند که بعدها جسد توسط رهگذری یا چوپانی یا به هر نحو دیگر کشف می شود(محل کشف جسد). بعد از طی این مراحل، نوبت به ثبت و ضبط صحنه وقوع قتل می رسد که در حقیقت وظیفه اصلی کارآگاهان و کارشناسان بررسی صحنه جرم و تشخیص هویت را تشکیل می دهد.

وظایف اصلی کارآگاهان و کارشناسان بررسی صحنه جرم در صحنه قتل

معمولاً کارآگاهان و کارشناسان بررسی صحنه جرم و تشخیص هویت، پس از وقوع جرم به محل می رسند؛ بنابراین، آنان تنها یک روش برای حل مسئله در اختیار دارند؛ به راه انداختن تحقیقات تمام عیار در صحنه جرم که منجر به شناسایی و دستگیری مجرمان شود. کشف ادله و مدارک فیزیکی در صحنه جرم و نمونه برداری از آنها که ممکن است مجرم یا مظنون در صحنه جرم به جا گذاشته باشد، وظیفه ای مهم است که کارشناسان بررسی صحنه جرم موظف به انجام آن هستند. کارآگاهان نیز بایستی با تکیه بردانش خود، علاوه بر ارتباط دلایل و مدارک موجود درصحنه جرم، ضمن ترسیم شخصیت جنایی مجرم، مسیر تحقیقات را تعیین کنند(شرلوک ودیگران،28:1386).

باتوجه به اهمیت و نقش موثر دلایل مادی موجود در صحنه جرم، برای اثبات وقوع جرم و شناسایی مجرم و نیز اثبات بی گناهی کسانی که بی دلیل در مظان اتهام قرار گرفته اند و در نهایت، به علت غیرممکن بودن رد وانکار این قبیل دلایل، حفظ و بررسی صحنه جرم و جمع آوری دلایل و مدارک جرم موجود در آن و جلوگیری از محو و ضایع شدن دلایل مذکور، از اهمیت ویژه ای برخوردار است و ضروری است کسانی که به نحوی از انحا با بررسی صحنه جرم و جمع آوری دلایل و مدارک جرم سروکار دارند، در این زمینه آموزش و تجربه لازم را کسب کنند (قربانی توتکابنی و قربانی،112:1392).

بنابراین، وظیفه پلیس است که با استفاده از ثبت و ضبط صحنه و معماری اطلاعات برگرفته از نتایج ثبت وضبط صحنه قتل و مهندسی ارتباطات حاصل از این معماری، شخصیت قاتل را ترسیم کند. نحوه ترسیم شخصیت جنایی مجرم عبارت اند از:

1- ثبت و ضبط صحنه قتل: ثبت و ضبط صحنه یا جمع آوری مدارک می بایست قبل از ورود به صحنه به نحوی اصولی برنامه ریزی شده و با دقت انجام شود. مدارکی که به صورت صحیح و اصولی جمع آوری می شوند، به عنوان مدارک تحقیقات مقدماتی، برای استفاده بعدی  در دادگاه کیفری اهمیت بسیاری دارند؛ از این رو، با توجه به اینکه امکان جابه جایی جسد و پراکندگی اشیا وجود دارد، لازم است که از لحظه کشف جسد، یک گزارش کامل تصویری و نوشتاری تهیه شود(توفیقی وهمکاران،62:1387). شرایط محیطی جرم، گاه به گونه ای است که کوچک ترین تغییری پس از آن، تصورات و برداشت های کارشناسان را دگرگون خواهد کرد.

2-ارزیابی و بررسی صحنه قتل: اولین گام در ثبت و ضبط صحنه قتل، ارزیابی و بررسی صحنه قتل است. کارشناسان بررسی صحنه جرم و کارآگاهان وقتی به صحنه قتل می رسند، ابتدا  باید مطمئن می شوند که صحنه جرم ایمن است؛ بنابراین، بایستی قبل از هرگونه اقدام برای جمع آوری آثار و علایم، شواهد وقراین و ادله مادی موجود در صحنه، نسبت به ارزیابی اولیه و بررسی صحنه اقدام شود.

هنگامی که کارآگاهان در صحنه قتل حاضر می شوند، ابتدا می بایست دورنمایی از موقیعت و محل صحنه قتل را بررسی کنند. ممکن است مناطقی در نزدیکی صحنه و مربوط به واقعه وجود داشته باشد که برای شناسایی قاتل موثر باشد؛ برای مثال، قبل از انتقال جسد و دفن آن، درگیری در محل قتل صورت گرفته باشد، اسلحه ای در نزدیکی جسد کشف شود، شخصی قربانی را  پیش از قتل دیده باشد یا شواهدی دیگر. این ارزیابی ها و بررسی های اولیه به ما اطمینان می دهد که هنگام جمع آوری آثار و علایم، تمامی جوانب رعایت شده و مناطق مختلف صحنه شناسایی شده اند. معمولاً بررسی صحنه جنایت به منظور یافتن آثار و علایم، شواهد و قراین، مدارک مادی و فیزیکی و... با داشتن یک فکر باز میسر است و هرگونه پیش داوری آگاهانه یا ناآگاهانه بر نتایج به دست آمده اثر معکوس خواهد گذاشت. مواردی اتفاق افتاده است که ورود به مرحله جمع آوری آثار و علایم، قبل از ارزیابی اولیه صحنه قتل، منجر به بررسی سرسری یا مخفیانه صحنه شده و همین موضوع صحنه قتل را یک صحنه مرگ طبیعی قلمداد کرده است. به همین دلیل است که قبل ازهرگونه اقدام اصلی در صحنه برای ثبت و ضبط صحنه قتل، بایستی یک ارزیابی و بررسی کلی از صحنه قتل انجام پذیرد؛ چراکه بعد از ثبت و ضبط صحنه قتل، دیگر امکان بازسازی صحنه به هیچ وجه وجود ندارد(ستوده گندشمین،135:1396).

این نکته باید مورد توجه قرار گیرد که واضح ترین شواهد دال بر جنایت یا قتل، همیشه صحیح نیستند؛ برای مثال، در فوت به علت هیپوترمی(کاهش دمای بدن)، ممکن است مجنی علیه قبل از مرگ لباسش را نابود یا مخفی کرده باشد، خون موجود در صحنه مربوط به واقعه نباشد، یا آثار پا مربوط به قبل از حادثه باشد(سوانسون وهمکاران،34:1381).

مستندسازی صحنه قتل

هدف از مستندسازی صحنه قتل، درست کردن یک سند دیداری است که به کارآگاهان، بازپرس جنایی و دادستان و حتی قضات محترم دادگاه کیفری یک اجازه دهد به راحتی چشم انداز دقیق از صحنه قتل را دوباره ایجاد کنند. در این مرحله، پس از حضور همه نیروها و افراد مسئول در محل وقوع قتل، قبل از ورود به صحنه و جمع آوری مدارک، اولین اقدام این است که شرایط و وضعیت موجود به همان نحوی که بوده مستندسازی شود؛ زیرا همان طور که گفته شد، برابر قاعده طلایی، چنانچه قبل از ثبت وضعیت صحنه، وسایل داخلی آن جابجا شود، امکان برگرداندن آنها به وضعیت اولیه میسر نخواهد بود و یک پلیس یا بازپرس هر قدر که دارای حافظه قوی باشد بازهم قادر نیست تمامی جزییات صحنه جرم را به خاطر بسپارد. ضمن آنکه با گذشت زمان ممکن است مشاهدات اولیه فراموش شده یا رسیدگی به پرونده به دلایل خاصی از جمله انتقال، بازنشستگی، تراکم کار، گذشت زمان و... به اشخاص دیگری محول شود؛ بنابراین، صحنه جرم به وسیله روش عکس برداری، فیلم برداری، ترسیم کروکی و یادداشت برداری مستندسازی می شود(سودرمن واوکانل،22:1387).