چگونه از نوجوانان در برابر آسیبهای فضای مجازی محافظت کنیم؟
خانوادهای آگاه، گفتوگومحور و مسئولیتپذیر میتواند حتی در پرآسیبترین محیطهای مجازی، فرزندی مقاوم، تحلیلگر و سالم تربیت کند.
سرهنگ نادعلی صادقی، فرمانده انتظامی گنبدکاووس- پیشگیری از آسیبهای فضای مجازی یک مسئولیت صرفاً فردی یا پلیسی نیست، بلکه فرآیندی چندلایه است که از خانواده آغاز میشود. خانوادهای آگاه، گفتوگومحور و مسئولیتپذیر میتواند حتی در پرآسیبترین محیطهای مجازی، فرزندی مقاوم، تحلیلگر و سالم تربیت کند.
در دهههای اخیر، فضای مجازی از یک ابزار ارتباطی ساده به یکی از اصلیترین بسترهای شکلگیری هویت، روابط اجتماعی و الگوهای رفتاری نوجوانان تبدیل شده است. این فضا در کنار فرصتهای آموزشی، ارتباطی و سرگرمی، حامل آسیبهایی پنهان و گاه عمیق است که میتواند سلامت روان، رشد اجتماعی و امنیت اخلاقی نوجوانان را تهدید کند. در این میان، خانواده بهعنوان نخستین و ماندگارترین نهاد تربیتی، نقشی کلیدی و تعیینکننده در پیشگیری از آسیبهای فضای مجازی ایفا میکند؛ نقشی که نه صرفاً کنترلی، بلکه عمیقاً روانشناختی، عاطفی و تربیتی است.
نوجوانی دورهای حساس از رشد روانی است که با بحران هویت، نیاز به دیدهشدن، هیجانطلبی، استقلالخواهی و گاه تعارض با والدین همراه میشود. فضای مجازی دقیقاً بر همین نیازها سوار میشود؛ شبکههای اجتماعی با وعده پذیرش، لایک، دنبالکننده و هویتهای جایگزین، خلأهای عاطفی و روانی نوجوان را هدف قرار میدهند. پژوهشهای روانشناختی نشان میدهد نوجوانانی که در خانواده از حمایت عاطفی، گفتوگوی مؤثر و احساس امنیت روانی برخوردار نیستند، بیشتر در معرض وابستگی افراطی به فضای مجازی، روابط پرخطر آنلاین، اعتیاد اینترنتی و حتی گرایش به رفتارهای هنجارشکنانه قرار میگیرند.
خانوادهای که ارتباط مؤثر با فرزند خود دارد، عملاً نقش «فیلتر روانی» را برای نوجوان ایفا میکند. در چنین خانوادهای، نوجوان پیش از آنکه تحت تأثیر یک محتوای مخرب یا یک رابطه ناسالم آنلاین قرار گیرد، آن را با والدین خود در میان میگذارد یا دستکم معیارهای درونی لازم برای تشخیص درست از نادرست را کسب کرده است. در مقابل، خانوادههای سرد، پرتنش، یا خانوادههایی که والدین درگیر مشکلات اقتصادی، شغلی یا تعارضات زناشویی هستند، ناخواسته نوجوان را به سمت پناهبردن به جهان مجازی سوق میدهند؛ جهانی که در آن نظارت، مرز و مسئولیتپذیری به حداقل میرسد.
نقش خانواده در پیشگیری از آسیبهای فضای مجازی صرفاً به محدودسازی و کنترل فنی خلاصه نمیشود. مطالعات نشان میدهد کنترل سختگیرانه و بدون گفتوگو، نهتنها مؤثر نیست بلکه میتواند کنجکاوی، پنهانکاری و رفتارهای پرخطر را افزایش دهد. آنچه اثرگذار است، «نظارت آگاهانه» همراه با آموزش سواد رسانهای است؛ به این معنا که والدین خود با فضای مجازی آشنا باشند، زبان نسل نوجوان را بفهمند و بتوانند درباره خطرات، فرصتها و پیامدهای رفتارهای آنلاین با فرزندانشان گفتوگو کنند. نوجوانی که احساس کند والدینش او را میفهمند، کمتر نیازمند پنهانکاری و هویتسازی مجازی خواهد بود.
از منظر روانشناسی رشد، یکی از مهمترین عوامل محافظتکننده در برابر آسیبهای فضای مجازی، دلبستگی ایمن به والدین است. دلبستگی ایمن موجب افزایش عزتنفس، خودکنترلی و توان «نه گفتن» در نوجوان میشود. نوجوانی که از نظر عاطفی سیراب است، کمتر به دنبال تأیید مجازی، روابط سطحی یا رفتارهای پرخطر آنلاین میرود. در مقابل، کمبود محبت، بیتوجهی عاطفی یا رهاشدگی روانی، زمینهساز جذب نوجوان به گروهها، چالشها و جریانهای مخرب در فضای مجازی خواهد شد.
در نهایت، باید توجه داشت که پیشگیری از آسیبهای فضای مجازی یک مسئولیت صرفاً فردی یا پلیسی نیست، بلکه فرآیندی چندلایه است که از خانواده آغاز میشود. خانوادهای آگاه، گفتوگومحور و مسئولیتپذیر میتواند حتی در پرآسیبترین محیطهای مجازی، فرزندی مقاوم، تحلیلگر و سالم تربیت کند. تقویت مهارتهای فرزندپروری، آموزش والدین، و بازتعریف نقش خانواده در عصر دیجیتال، ضرورتی انکارناپذیر برای سلامت روان نسل نوجوان و امنیت اجتماعی آینده جامعه است.